సాంఖ్య యోగము
శ్రీమద్భగవద్గీత – 2వ అధ్యాయం
సాంఖ్య యోగం
శ్లోకం 1సంజయ ఉవాచ
తం తథా కృపయావిష్టమశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్ ।
విషీదంతమిదం వాక్యమువాచ మధుసూదనః ॥ 1 ॥
అర్థం: కరుణతో నిండిపోయి, కన్నీళ్లతో కలత చెందిన అర్జునుడిని చూసి శ్రీకృష్ణుడు ఇలా పలికాడు.
శ్లోకం 2శ్రీభగవానువాచ
కుతస్త్వా కశ్మలమిదం విషమే సముపస్థితమ్ ।
అనార్యజుష్టమస్వర్గ్యమకీర్తికరమర్జున ॥ 2 ॥
అర్థం: అర్జునా! ఇలాంటి క్లిష్ట సమయంలో నీకు ఈ బలహీనత ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది? ఇది గొప్పవారికి తగదు; కీర్తిని నాశనం చేస్తుంది.
శ్లోకం 3క్లైబ్యం మా స్మ గమః పార్థ నైతత్త్వయ్యుపపద్యతే ।
క్షుద్రం హృదయదౌర్బల్యం త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరంతప ॥ 3 ॥
అర్థం: పార్థా! పిరికితనానికి లోనుకావద్దు. హృదయంలోని బలహీనతను విడిచిపెట్టి లేచి నిలబడు.
శ్లోకం 4
అర్జున ఉవాచ
కథం భీష్మమహం సంఖ్యే ద్రోణం చ మధుసూదన ।
ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి పూజార్హావరిసూదన ॥ 4 ॥
అర్థం: మధుసూదనా! పూజించదగిన భీష్ముడు, ద్రోణాచార్యులపై నేను ఎలా యుద్ధం చేయగలను?
శ్లోకం 5
గురూనహత్వా హి మహానుభావాన్ శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమపీహ లోకే ।
హత్వార్థకామాంస్తు గురూనిహైవ భుంజీయ భోగాన్రుధిరప్రదిగ్ధాన్ ॥ 5 ॥
అర్థం: గొప్ప గురువులను చంపి రాజ్యభోగాలను అనుభవించడం కంటే భిక్షాటనతో జీవించడం మేలని అర్జునుడు భావిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 6
న చైతద్విద్మః కతరన్నో గరీయో యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః ।
యానేవ హత్వా న జిజీవిషామస్తేఽవస్థితాః ప్రముఖే ధార్తరాష్ట్రాః ॥ 6 ॥
అర్థం: మనం గెలవడం మంచిదో, వారు గెలవడం మంచిదో తెలియడం లేదు. ఎవరిని చంపి జీవించాలనుకోవడం లేదో వారే మన ఎదుట నిలబడి ఉన్నారు.
శ్లోకం 7
కార్పణ్యదోషోపహతస్వభావః పృచ్ఛామి త్వాం ధర్మసమ్మూఢచేతాః ।
యచ్ఛ్రేయ ఏతన్నిశ్చితం బ్రూహి తన్మే శిష్యస్తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్ ॥ 7 ॥
అర్థం: నా మనస్సు ధర్మం విషయంలో అయోమయంలో ఉంది. నాకు నిజంగా మేలు చేసేది ఏదో చెప్పండి. నేను మీ శిష్యుడిని; మీ శరణు పొందాను.
శ్లోకం 8
న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాద్యచ్ఛోకముచ్ఛోషణమింద్రియాణామ్ ।
అవాప్య భూమావసపత్నమృద్ధం రాజ్యం సురాణామపి చాధిపత్యమ్ ॥ 8 ॥
అర్థం: నా ఇంద్రియాలను బాధిస్తున్న ఈ దుఃఖాన్ని తొలగించే మార్గం నాకు కనిపించడం లేదు. గొప్ప రాజ్యం వచ్చినా ఈ దుఃఖం తొలగదని భావిస్తున్నాను.
శ్లోకం 9
సంజయ ఉవాచ
ఏవముక్త్వా హృషీకేశం గుడాకేశః పరంతప ।
న యోత్స్య ఇతి గోవిందముక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ ॥ 9 ॥
అర్థం: అర్జునుడు “నేను యుద్ధం చేయను” అని శ్రీకృష్ణునితో చెప్పి మౌనంగా కూర్చున్నాడు.
శ్లోకం 10
తమువాచ హృషీకేశః ప్రహసన్నివ భారత ।
సేనయోరుభయోర్మధ్యే విషీదంతమిదం వచః ॥ 10 ॥
అర్థం: రెండు సైన్యాల మధ్య దుఃఖిస్తున్న అర్జునునితో శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు.
శ్లోకం 11
శ్రీభగవానువాచ
అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే ।
గతాసూనగతాసూంశ్చ నానుశోచంతి పండితాః ॥ 11 ॥
అర్థం: నీవు దుఃఖించకూడని వారి గురించి దుఃఖిస్తున్నావు. జ్ఞానులు జీవించి ఉన్నవారి గురించి గానీ, మరణించినవారి గురించి గానీ శోకించరు.
శ్లోకం 12
న త్వేవాహం జాతు నాసం న త్వం నేమే జనాధిపాః ।
న చైవ న భవిష్యామః సర్వే వయమతః పరమ్ ॥ 12 ॥
అర్థం: నేను ఎప్పుడూ లేనివాడిని కాదు; నీవు, ఈ రాజులు కూడా ఎప్పుడూ లేనివారు కాదు. భవిష్యత్తులో కూడా మన ఉనికి పూర్తిగా నశించదు.
శ్లోకం 13
దేహినోఽస్మిన్యథా దేహే కౌమారం యౌవనం జరా ।
తథా దేహాంతరప్రాప్తిర్ధీరస్తత్ర న ముహ్యతి ॥ 13 ॥
అర్థం: శరీరంలో బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం వచ్చినట్లే మరణం తరువాత ఆత్మ మరో శరీరాన్ని పొందుతుంది. జ్ఞాని దీనివల్ల మోహానికి గురికాడు.
శ్లోకం 14
మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః ।
ఆగమాపాయినోఽనిత్యాస్తాంస్తితిక్షస్వ భారత ॥ 14 ॥
అర్థం: చలి, వేడి, సుఖం, దుఃఖం వచ్చి పోతుంటాయి. అవి శాశ్వతం కావు. వాటిని ఓర్పుతో భరించాలి.
శ్లోకం 15
యం హి న వ్యథయంత్యేతే పురుషం పురుషర్షభ ।
సమదుఃఖసుఖం ధీరం సోఽమృతత్వాయ కల్పతే ॥ 15 ॥
అర్థం: సుఖదుఃఖాలకు సమంగా ఉండే ధీరుడు అమృతత్వానికి అర్హుడవుతాడు.
శ్లోకం 16
నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః ।
ఉభయోరపి దృష్టోఽంతస్త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః ॥ 16 ॥
అర్థం: లేనిదానికి శాశ్వత ఉనికి లేదు; ఉన్నదానికి నాశనం లేదు. ఈ సత్యాన్ని తత్త్వజ్ఞులు గ్రహించారు.
శ్లోకం 17
అవినాశి తు తద్విద్ధి యేన సర్వమిదం తతమ్ ।
వినాశమవ్యయస్యాస్య న కశ్చిత్కర్తుమర్హతి ॥ 17 ॥
అర్థం: సమస్త జగత్తును వ్యాపించి ఉన్న ఆత్మ అవినాశి. దానిని ఎవరూ నాశనం చేయలేరు.
శ్లోకం 18
అంతవంత ఇమే దేహా నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః ।
అనాశినోఽప్రమేయస్య తస్మాద్యుధ్యస్వ భారత ॥ 18 ॥
అర్థం: శరీరాలు నశించేవి; వాటిలో ఉన్న ఆత్మ నిత్యమైనది, అవినాశమైనది. కాబట్టి నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించు.
శ్లోకం 19
య ఏనం వేత్తి హంతారం యశ్చైనం మన్యతే హతమ్ ।
ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హంతి న హన్యతే ॥ 19 ॥
అర్థం: ఆత్మ చంపుతుందని లేదా చంపబడుతుందని భావించేవారు ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలుసుకోలేదు. ఆత్మ చంపదు, చంపబడదు.
శ్లోకం 20
న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిన్నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః ।
అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణో న హన్యతే హన్యమానే శరీరే ॥ 20 ॥
అర్థం: ఆత్మకు జననం లేదు, మరణం లేదు. అది నిత్యమైనది, శాశ్వతమైనది. శరీరం నశించినా ఆత్మ నశించదు.
శ్లోకం 21
వేదావినాశినం నిత్యం య ఏనమజమవ్యయమ్ ।
కథం స పురుషః పార్థ కం ఘాతయతి హంతి కమ् ॥ 21 ॥
అర్థం: ఆత్మ అవినాశి, నిత్యమైనది, జన్మలేనిది అని తెలిసినవాడు ఎవరిని చంపగలడు?
శ్లోకం 22
వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి ।
తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణాన్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ ॥ 22 ॥
అర్థం: మనిషి పాత బట్టలు విడిచి కొత్త బట్టలు ధరించినట్లే ఆత్మ పాత శరీరాన్ని విడిచి కొత్త శరీరాన్ని స్వీకరిస్తుంది.
శ్లోకం 23
నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి నైనం దహతి పావకః ।
న చైనం క్లేదయంత్యాపో న శోషయతి మారుతః ॥ 23 ॥
అర్థం: ఆత్మను ఆయుధాలు కోయలేవు, అగ్ని కాల్చలేదు, నీరు తడపలేదు, గాలి ఎండబెట్టలేదు.
శ్లోకం 24
అచ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయమక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ ।
నిత్యః సర్వగతః స్థాణురచలోఽయం సనాతనః ॥ 24 ॥
అర్థం: ఆత్మను కోయలేరు, కాల్చలేరు, తడపలేరు, ఎండబెట్టలేరు. అది నిత్యమైనది, సర్వవ్యాపి, స్థిరమైనది.
శ్లోకం 25
అవ్యక్తోఽయమచింత్యోఽయమవికార్యోఽయముచ్యతే ।
తస్మాదేవం విదిత్వైనం నానుశోచితుమర్హసి ॥ 25 ॥
అర్థం: ఆత్మ కనిపించనిది, ఆలోచనకు అందనిది, మార్పులేనిది. కాబట్టి దాని గురించి శోకించకూడదు.
శ్లోకం 26
అథ చైనం నిత్యజాతం నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్ ।
తథాపి త్వం మహాబాహో నైవం శోచితుమర్హసి ॥ 26 ॥
అర్థం: ఆత్మ ఎప్పటికప్పుడు పుడుతూ, మరణిస్తూ ఉంటుందని భావించినా దాని గురించి శోకించాల్సిన అవసరం లేదు.
శ్లోకం 27
జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుర్ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ ।
తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ 27 ॥
అర్థం: పుట్టినవారికి మరణం తప్పదు; మరణించినవారికి పునర్జన్మ తప్పదు. తప్పించలేని విషయంపై శోకించకూడదు.
శ్లోకం 28
అవ్యక్తాదీని భూతాని వ్యక్తమధ్యాని భారత ।
అవ్యక్తనిధనాన్యేవ తత్ర కా పరిదేవనా ॥ 28 ॥
అర్థం: జీవులు పుట్టకముందు కనిపించవు; జీవించినప్పుడు కనిపిస్తాయి; మరణించిన తర్వాత మళ్లీ కనిపించవు. కాబట్టి ఎందుకు శోకించాలి?
శ్లోకం 29
ఆశ్చర్యవత్పశ్యతి కశ్చిదేనమాశ్చర్యవద్వదతి తథైవ చాన్యః ।
ఆశ్చర్యవచ్చైనమన్యః శృణోతి శ్రుత్వాప్యేనం వేద న చైవ కశ్చిత్ ॥ 29 ॥
అర్థం: కొందరు ఆత్మను ఆశ్చర్యంగా చూస్తారు; మరికొందరు దాని గురించి ఆశ్చర్యంగా మాట్లాడతారు; ఇంకొందరు ఆశ్చర్యంగా వింటారు. విన్నప్పటికీ కొందరికి దాని తత్త్వం పూర్తిగా అర్థం కాదు.
శ్లోకం 30
దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం దేహే సర్వస్య భారత ।
తస్మాత్సర్వాణి భూతాని న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ 30 ॥
అర్థం: ప్రతి శరీరంలో ఉన్న ఆత్మ నిత్యమైనది, చంపలేనిది. కాబట్టి ఎవరి గురించి కూడా అతిగా శోకించకూడదు.
కర్మయోగ బోధ
శ్లోకం 31
స్వధర్మమపి చావేక్ష్య న వికంపితుమర్హసి ।
ధర్మ్యాద్ధి యుద్ధాచ్ఛ్రేయోఽన్యత్ క్షత్రియస్య న విద్యతే ॥ 31 ॥
అర్థం: నీ స్వధర్మాన్ని చూసినా నీవు వెనుకాడకూడదు. క్షత్రియుడికి ధర్మబద్ధమైన యుద్ధం కంటే గొప్ప కర్తవ్యం లేదు.
శ్లోకం 32
యదృచ్ఛయా చోపపన్నం స్వర్గద్వారమపావృతమ్ ।
సుఖినః క్షత్రియాః పార్థ లభంతే యుద్ధమీదృశమ్ ॥ 32 ॥
అర్థం: స్వయంగా వచ్చిన ఇలాంటి ధర్మయుద్ధం క్షత్రియులకు స్వర్గద్వారం వంటిది. ఇది వారికి అదృష్టం.
శ్లోకం 33
అథ చేత్త్వమిమం ధర్మ్యం సంగ్రామం న కరిష్యసి ।
తతః స్వధర్మం కీర్తిం చ హిత్వా పాపమవాప్స్యసి ॥ 33 ॥
అర్థం: నీవు ఈ ధర్మయుద్ధం చేయకపోతే నీ స్వధర్మాన్ని, కీర్తిని కోల్పోయి పాపాన్ని పొందుతావు.
శ్లోకం 34
అకీర్తిం చాపి భూతాని కథయిష్యంతి తేఽవ్యయామ్ ।
సంభావితస్య చాకీర్తిర్మరణాదతిరిచ్యతే ॥ 34 ॥
అర్థం: ప్రజలు నీ అపకీర్తిని ఎప్పటికీ చెప్పుకుంటారు. గౌరవనీయుడైన వ్యక్తికి అపకీర్తి మరణం కంటే కూడా బాధాకరం.
శ్లోకం 35
భయాద్రణాదుపరతం మంస్యంతే త్వాం మహారథాః ।
యేషాం చ త్వం బహుమతో భూత్వా యాస్యసి లాఘవమ్ ॥ 35 ॥
అర్థం: భయంతో నీవు యుద్ధం నుంచి తప్పుకున్నావని మహారథులు భావిస్తారు. ఇప్పటివరకు నిన్ను గౌరవించిన వారు నిన్ను తక్కువగా చూస్తారు.
శ్లోకం 36
అవాచ్యవాదాంశ్చ బహూన్వదిష్యంతి తవాహితాః ।
నిందంతస్తవ సామర్థ్యం తతో దుఃఖతరం ను కిమ్ ॥ 36 ॥
అర్థం: నీ శత్రువులు నిన్ను అవమానిస్తూ అనేక మాటలు చెబుతారు. నీ సామర్థ్యాన్ని నిందిస్తారు. దానికంటే బాధాకరమైనది ఏముంటుంది?
శ్లోకం 37
హతో వా ప్రాప్స్యసి స్వర్గం జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్ ।
తస్మాదుత్తిష్ఠ కౌంతేయ యుద్ధాయ కృతనిశ్చయః ॥ 37 ॥
అర్థం: యుద్ధంలో మరణిస్తే స్వర్గాన్ని పొందుతావు; గెలిస్తే రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తావు. కాబట్టి నిశ్చయంతో యుద్ధానికి సిద్ధమవ్వు.
శ్లోకం 38
సుఖదుఃఖే సమే కృత్వా లాభాలాభౌ జయాజయౌ ।
తతో యుద్ధాయ యుజ్యస్వ నైవం పాపమవాప్స్యసి ॥ 38 ॥
అర్థం: సుఖదుఃఖాలను, లాభనష్టాలను, జయాపజయాలను సమంగా భావించి కర్తవ్యాన్ని చేయాలి. అలా చేస్తే పాపం అంటదు.
శ్లోకం 39
ఏషా తేఽభిహితా సాంఖ్యే బుద్ధిర్యోగే త్విమాం శృణు ।
బుద్ధ్యా యుక్తో యయా పార్థ కర్మబంధం ప్రహాస్యసి ॥ 39 ॥
అర్థం: ఇప్పటివరకు ఆత్మజ్ఞానం గురించి చెప్పాను. ఇప్పుడు కర్మయోగాన్ని విను. ఈ బుద్ధితో కర్మబంధం నుంచి విముక్తి పొందగలవు.
శ్లోకం 40
నేహాభిక్రమనాశోఽస్తి ప్రత్యవాయో న విద్యతే ।
స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య త్రాయతే మహతో భయాత్ ॥ 40 ॥
అర్థం: కర్మయోగంలో చేసిన ప్రయత్నం ఎప్పుడూ వృథా కాదు. కొద్దిగా ఆచరించినా గొప్ప భయం నుంచి రక్షిస్తుంది.
శ్లోకం 41
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిరేకేహ కురునందన ।
బహుశాఖా హ్యనంతాశ్చ బుద్ధయోఽవ్యవసాయినామ్ ॥ 41 ॥
అర్థం: నిశ్చయబుద్ధి కలిగినవారి మనస్సు ఒకే లక్ష్యంపై ఉంటుంది. నిశ్చయం లేనివారి ఆలోచనలు అనేక దారుల్లోకి వెళ్తాయి.
శ్లోకం 42
యామిమాం పుష్పితాం వాచం ప్రవదంత్యవిపశ్చితః ।
వేదవాదరతాః పార్థ నాన్యదస్తీతి వాదినః ॥ 42 ॥
అర్థం: లోతైన జ్ఞానం లేని వారు ఆకర్షణీయమైన మాటలతో భౌతిక ఫలితాలనే గొప్పవిగా చెబుతారు.
శ్లోకం 43
కామాత్మానః స్వర్గపరా జన్మకర్మఫలప్రదామ్ ।
క్రియావిశేషబహులాం భోగైశ్వర్యగతిం ప్రతి ॥ 43 ॥
అర్థం: కోరికలతో నిండిన వారు స్వర్గం, భోగాలు, ఐశ్వర్యం కోసం వివిధ కర్మలను గొప్పగా భావిస్తారు.
శ్లోకం 44
భోగైశ్వర్యప్రసక్తానాం తయాపహృతచేతసామ్ ।
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః సమాధౌ న విధీయతే ॥ 44 ॥
అర్థం: భోగాలు, ఐశ్వర్యాలపై మక్కువ ఉన్నవారికి స్థిరమైన ఆధ్యాత్మిక బుద్ధి ఏర్పడదు.
శ్లోకం 45
త్రైగుణ్యవిషయా వేదా నిస్త్రైగుణ్యో భవార్జున ।
నిర్ద్వంద్వో నిత్యసత్త్వస్థో నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్ ॥ 45 ॥
అర్థం: ప్రకృతిలోని మూడు గుణాలకు అతీతంగా ఉండాలి. సుఖదుఃఖ ద్వంద్వాలకు అతీతంగా, శుద్ధమైన సత్త్వంలో నిలిచి, ఆత్మజ్ఞానంతో జీవించాలి.
శ్లోకం 46
యావానర్థ ఉదపానే సర్వతః సంప్లుతోదకే ।
తావాన్సర్వేషు వేదేషు బ్రాహ్మణస్య విజానతః ॥ 46 ॥
అర్థం: అన్ని వైపులా నీరు నిండినప్పుడు చిన్న బావి అవసరం ఎంత తక్కువగా ఉంటుందో, పరమసత్యాన్ని తెలిసిన జ్ఞానికి వేదాలలోని అనేక కర్మకాండల అవసరం అంతే పరిమితంగా ఉంటుంది.
శ్లోకం 47
కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన ।
మా కర్మఫలహేతుర్భూర్మా తే సంగోఽస్త్వకర్మణి ॥ 47 ॥
అర్థం: నీకు కర్తవ్యాన్ని చేయడంలోనే అధికారం ఉంది; ఫలితంపై కాదు. ఫలితమే లక్ష్యంగా కర్మ చేయకూడదు. అలాగే కర్మ చేయకుండా ఉండటంలోనూ ఆసక్తి చూపకూడదు.
శ్లోకం 48
యోగస్థః కురు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ధనంజయ ।
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా సమత్వం యోగ ఉచ్యతే ॥ 48 ॥
అర్థం: ఫలితంపై ఆసక్తిని విడిచిపెట్టి కర్తవ్యాన్ని చేయు. విజయం, అపజయాలను సమంగా చూడటం యోగం.
శ్లోకం 49
దూరేణ హ్యవరం కర్మ బుద్ధియోగాద్ధనంజయ ।
బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ కృపణాః ఫలహేతవః ॥ 49 ॥
అర్థం: ఫలాపేక్షతో చేసే కర్మ కంటే బుద్ధియోగం గొప్పది. సమబుద్ధిని ఆశ్రయించు. ఫలితాల కోసం మాత్రమే పనిచేసేవారు పరిమిత దృష్టి కలవారు.
శ్లోకం 50
బుద్ధియుక్తో జహాతీహ ఉభే సుకృతదుష్కృతే ।
తస్మాద్యోగాయ యుజ్యస్వ యోగః కర్మసు కౌశలమ్ ॥ 50 ॥
అర్థం: సమబుద్ధితో కర్మ చేసే వ్యక్తి పుణ్యపాప బంధాల నుంచి విముక్తి పొందుతాడు. కర్మను నైపుణ్యంతో, సమబుద్ధితో చేయడమే యోగం.
శ్లోకం 51
కర్మజం బుద్ధియుక్తా హి ఫలం త్యక్త్వా మనీషిణః ।
జన్మబంధవినిర్ముక్తాః పదం గచ్ఛంత్యనామయమ్ ॥ 51 ॥
అర్థం: జ్ఞానులు కర్మఫలాన్ని విడిచిపెట్టి జన్మబంధం నుంచి విముక్తి పొంది దుఃఖరహితమైన పరమపదాన్ని చేరుతారు.
శ్లోకం 52
యదా తే మోహకలిలం బుద్ధిర్వ్యతితరిష్యతి ।
తదా గంతాసి నిర్వేదం శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్య చ ॥ 52 ॥
అర్థం: నీ బుద్ధి మోహం అనే బురదను దాటినప్పుడు, వినవలసినవి, ఇప్పటికే విన్నవి అన్నింటిపట్ల వైరాగ్యం కలుగుతుంది.
శ్లోకం 53
శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా ।
సమాధావచలా బుద్ధిస్తదా యోగమవాప్స్యసి ॥ 53 ॥
అర్థం: నీ బుద్ధి వివిధ అభిప్రాయాల వల్ల చలించకుండా పరమాత్మపై స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు నీవు యోగాన్ని పొందుతావు.
స్థితప్రజ్ఞుని లక్షణాలు
శ్లోకం 54
అర్జున ఉవాచ
స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా సమాధిస్థస్య కేశవ ।
స్థితధీః కిం ప్రభాషేత కిమాసీత వ్రజేత కిమ్ ॥ 54 ॥
అర్థం: అర్జునుడు అడిగాడు: కేశవా! స్థిరమైన జ్ఞానం కలిగిన వ్యక్తి లక్షణాలు ఏమిటి? అతను ఎలా మాట్లాడతాడు? ఎలా కూర్చుంటాడు? ఎలా ప్రవర్తిస్తాడు?
శ్లోకం 55
శ్రీభగవానువాచ
ప్రజహాతి యదా కామాన్సర్వాన్పార్థ మనోగతాన్ ।
ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే ॥ 55 ॥
అర్థం: మనస్సులోని అన్ని కోరికలను విడిచిపెట్టి, తనలో తానే సంతృప్తిగా ఉండే వ్యక్తిని స్థితప్రజ్ఞుడు అంటారు.
శ్లోకం 56
దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః ।
వీతరాగభయక్రోధః స్థితధీర్మునిరుచ్యతే ॥ 56 ॥
అర్థం: దుఃఖంలో కలత చెందకుండా, సుఖంలో మితిమీరిన ఆసక్తి లేకుండా, రాగం, భయం, కోపాన్ని విడిచినవాడు స్థిరమైన జ్ఞానం కలిగిన ముని.
శ్లోకం 57
యః సర్వత్రానభిస్నేహస్తత్తత్ప్రాప్య శుభాశుభమ్ ।
నాభినందతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 57 ॥
అర్థం: శుభం వచ్చినప్పుడు అతిగా సంతోషించకుండా, అశుభం వచ్చినప్పుడు ద్వేషించకుండా సమంగా ఉండేవాని జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
శ్లోకం 58
యదా సంహరతే చాయం కూర్మోఽఙ్గానీవ సర్వశః ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యస్తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 58 ॥
అర్థం: తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి ముడుచుకున్నట్లే, తన ఇంద్రియాలను విషయాల నుంచి వెనక్కి తీసుకోగలిగినవాని జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
శ్లోకం 59
విషయా వినివర్తంతే నిరాహారస్య దేహినః ।
రసవర్జం రసోఽప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే ॥ 59 ॥
అర్థం: విషయాలను దూరం పెట్టినా వాటిపట్ల ఆసక్తి పూర్తిగా పోదు. కానీ పరమాత్మను అనుభవించినప్పుడు ఆ ఆసక్తి కూడా తొలగిపోతుంది.
శ్లోకం 60
యతతో హ్యపి కౌంతేయ పురుషస్య విపశ్చితః ।
ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని హరంతి ప్రసభం మనః ॥ 60 ॥
అర్థం: ప్రయత్నించే జ్ఞాని మనస్సును కూడా చంచలమైన ఇంద్రియాలు బలవంతంగా ఆకర్షించగలవు.
శ్లోకం 61
తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్పరః ।
వశే హి యస్యేంద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 61 ॥
అర్థం: అన్ని ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, మనస్సును భగవంతునిపై నిలపాలి. ఇంద్రియాలను జయించినవాని జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
శ్లోకం 62
ధ్యాయతో విషయాన్పుంసః సంగస్తేషూపజాయతే ।
సంగాత్సంజాయతే కామః కామాత్క్రోధోఽభిజాయతే ॥ 62 ॥
అర్థం: విషయాల గురించి పదేపదే ఆలోచిస్తే వాటిపై ఆసక్తి కలుగుతుంది. ఆసక్తి నుంచి కోరిక, కోరిక నుంచి కోపం పుడుతుంది.
శ్లోకం 63
క్రోధాద్భవతి సమ్మోహః సమ్మోహాత్స్మృతివిభ్రమః ।
స్మృతిభ్రంశాద్బుద్ధినాశో బుద్ధినాశాత్ప్రణశ్యతి ॥ 63 ॥
అర్థం: కోపం వల్ల మోహం, మోహం వల్ల జ్ఞాపకశక్తి కోల్పోవడం, దాని వల్ల బుద్ధి నాశనం, బుద్ధి నాశనం వల్ల మనిషి పతనం జరుగుతుంది.
శ్లోకం 64
రాగద్వేషవియుక్తైస్తు విషయానింద్రియైశ్చరన్ ।
ఆత్మవశ్యైర్విధేయాత్మా ప్రసాదమధిగచ్ఛతి ॥ 64 ॥
అర్థం: రాగద్వేషాలను విడిచి, నియంత్రిత ఇంద్రియాలతో విషయాలలో సంచరించే వ్యక్తి మనశ్శాంతిని పొందుతాడు.
శ్లోకం 65
ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం హానిరస్యోపజాయతే ।
ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే ॥ 65 ॥
అర్థం: మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు అన్ని దుఃఖాలు తొలగిపోతాయి. ప్రశాంతమైన మనస్సులో బుద్ధి త్వరగా స్థిరపడుతుంది.
శ్లోకం 66
నాస్తి బుద్ధిరయుక్తస్య న చాయుక్తస్య భావనా ।
న చాభావయతః శాంతిరశాంతస్య కుతః సుఖమ్ ॥ 66 ॥
అర్థం: నియంత్రణ లేని వ్యక్తికి స్థిరమైన బుద్ధి ఉండదు. స్థిరమైన ఆలోచన లేకపోతే శాంతి ఉండదు. శాంతి లేకుండా సుఖం ఎలా లభిస్తుంది?
శ్లోకం 67
ఇంద్రియాణాం హి చరతాం యన్మనోఽనువిధీయతే ।
తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం వాయుర్నావమివాంభసి ॥ 67 ॥
అర్థం: ఇంద్రియాల వెంట మనస్సు వెళితే, నీటిలో పడవను గాలి కొట్టుకుపోయినట్లే మనిషి జ్ఞానం దారి తప్పుతుంది.
శ్లోకం 68
తస్మాద్యస్య మహాబాహో నిగృహీతాని సర్వశః ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యస్తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 68 ॥
అర్థం: కాబట్టి ఇంద్రియాలను పూర్తిగా నియంత్రించిన వ్యక్తి యొక్క జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
శ్లోకం 69
యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ ।
యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః ॥ 69 ॥
అర్థం: సాధారణ ప్రజలకు ఏది అజ్ఞానపు రాత్రిలా ఉంటుందో, నియమబద్ధుడైన జ్ఞాని దానిలో జాగృతంగా ఉంటాడు. సాధారణ ప్రజలు ఏ విషయాల్లో ఆసక్తిగా ఉంటారో, అవి జ్ఞానికి రాత్రిలాంటివి.
శ్లోకం 70
ఆపూర్యమాణమచలప్రతిష్ఠం సముద్రమాపః ప్రవిశంతి యద్వత్ ।
తద్వత్కామా యం ప్రవిశంతి సర్వే స శాంతిమాప్నోతి న కామకామీ ॥ 70 ॥
అర్థం: ఎన్నో నదులు సముద్రంలో కలిసినా సముద్రం తన స్థితిని కోల్పోనట్లే, ఎన్నో కోరికలు వచ్చినా చలించని వ్యక్తి శాంతిని పొందుతాడు. కోరికల వెంట పరుగెత్తేవాడు శాంతిని పొందలేడు.
శ్లోకం 71
విహాయ కామాన్యః సర్వాన్పుమాంశ్చరతి నిస్పృహః ।
నిర్మమో నిరహంకారః స శాంతిమధిగచ్ఛతి ॥ 71 ॥
అర్థం: అన్ని కోరికలను విడిచిపెట్టి, ఆశ లేకుండా, “నాది” అనే భావం మరియు అహంకారం లేకుండా జీవించేవాడు నిజమైన శాంతిని పొందుతాడు.
శ్లోకం 72
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతి ।
స్థిత్వాస్యామంతకాలేఽపి బ్రహ్మనిర్వాణమృచ్ఛతి ॥ 72 ॥
అర్థం: పార్థా! ఇదే బ్రహ్మస్థితి. దీనిని పొందినవాడు ఇక మోహానికి లోనుకాడు. జీవితాంతం ఈ స్థితిలో నిలిచినవాడు బ్రహ్మనిర్వాణాన్ని పొందుతాడు.
🌺 2వ అధ్యాయం సారాంశం
శ్రీకృష్ణుని ప్రధాన బోధ:“ఆత్మ నిత్యమైనది; శరీరం నశించేది. కాబట్టి ఫలితంపై ఆసక్తి లేకుండా తన కర్తవ్యాన్ని సమబుద్ధితో నిర్వర్తించాలి.”
Leave a Reply